Nieuw ontslagrecht: goed voor de economie?

Versoepeling van het ontslagrecht is goed voor de economie, zeggen voorstanders van de aangekondigde hervorming. Maar veel meer dan theorie is het niet: niemand die het zeker weet.

Er wachten stevige debatten over het ontslagrecht. Demissionair VVD-minister Kamp (Sociale Zaken) stelt een rigoureuze versoepeling voor, die de linkse oppositie minus GroenLinks in vlam heeft gezet. Talrijke juristen en economen hebben zich eveneens in de discussie gemengd, waarbij de standpunten vaak ver uit elkaar liggen. Die standpunten vormen de munitie die politici met kracht zullen inzetten, als de Kamer de voorstellen naar aanleiding van het Lente-akkoord nog vóór de verkiezingen bespreekt.

In het rechtse kamp klinkt een bekend geluid: de Nederlandse ontslagbescherming is star, wat een goed functioneren van de arbeidsmarkt in de weg staat. Dat leidt tot verlies van productiviteit, vooral omdat oudere werknemers vastzitten in hun gouden kooi. Tijd dus om de procedures voor ontslag te vereen-voudigen en de ontslagvergoeding wettelijk sterk te beperken. Opbrengst volgens de minister: hogere arbeidsmobiliteit, die de productiviteit verhoogt (+0,4 procent).
Kamp claimt ook dat door het in zijn ogen rigide ontslagrecht minder mensen een vaste baan hebben dan wenselijk is. Door versoepeling zou het aantal vaste banen weer toenemen, doordat het voor werkgevers minder duur is zulke contracten aan te bieden. Over vermindering van de werkloosheid hoor je hem niet, want daar zal de deregulering geen effect op hebben, zo blijkt uit onderzoek (CPB, 2006).

De voorstanders van de hervorming willen ons doen geloven dat Nederland inderdaad een erg star ontslagrecht heeft en dat groei van de productiviteit als gevolg van een versoepeling bewezen is. Goed voorbeeld is hoogleraar economie Pieter Gautier van de Vrije Universiteit, die in een onderzoek tot de conclusie kwam dat bedrijven in landen met weinig ontslagbescherming meer investeren in nieuwe technologie.

Gautier onderschrijft tevens de theorie dat zonder bescherming werknemers sneller een baan krijgen waar ze productief zijn – het meest gehoorde argument. Zo gaat het overhevelen van arbeidskrachten uit oude, neergaande sectoren naar nieuwe, innovatieve activiteiten in deze situatie sneller. Met als gevolg dat een economie minder diep wegzakt en vlotter herstelt. Weg met de belemmeringen, laat het aan de markt over, zegt Gautier. ‘Bedrijven en werknemers kunnen het prima zelf regelen, ook een ontslagvergoeding.’

Is ons ontslagrecht wel zo star?

Is het ontslagrecht werkelijk zo star? Met de regels voor vaste banen zitten we qua bescherming iets boven het gemiddelde van de OESO-landen. Duitsland, Zweden en Luxemburg zitten op ongeveer hetzelfde niveau. Voor flexbanen (tijdelijke werk- en uitzendkrachten) zitten we voor wat de regulering betreft duidelijk onder het gemiddelde, wat de Nederlandse arbeidsmarkt zoals bekend behoorlijk flexibel heeft gemaakt. Wie zegt dat het ontslagrecht ‘heel star’ is, overdrijft dus.
Dan het meest heikele punt: leidt verhoogde arbeidsmobiliteit tot hogere productiviteit? Het eerlijke antwoord is: we weten het niet. Zelfs onderzoeker Bas ter Weel van het Centraal Plan Bureau (CPB), verklaard voorstander van versoepeling, geeft toe dat het ‘onbekend’  is welke mate van ontslagbescherming ‘optimaal’ is.

Dat komt doordat empirisch onderzoek van de afgelopen jaren in verschillende richtingen wijst. Zo zijn er tal van studies waar geen significant effect is gevonden op de productiviteit, studies met een kleine plus (OESO, 2007) en studies die wijzen op een negatief effect (IMF, 2003). ‘Hogere ontslagkosten kunnen inderdaad leiden tot een hogere productiviteit’, schreven CPB-onderzoekers twee jaar terug nog. ‘Dat versoepeling goed is voor de economie, is gewoon niet hard te maken’, zegt arbeidseconoom Ronald Dekker van de Universiteit van Tilburg, die het debat al vele jaren volgt. ‘Er wordt nogal selectief gewinkeld.’

Minder ontslagbescherming = minder loyaal

Dat ontslagbescherming tot juist hogere productiviteit kan leiden, is minder gek dan het klinkt. Want wie er op ieder moment uitgeschopt kan worden – en dit is het klassieke argument – is vermoedelijk minder loyaal en betrokken. Mogelijk gevolg is deloyaal en opportunistisch gedrag van werknemers, met het risico op bijvoorbeeld lekken van commerciële bedrijfsgeheimen en technologische kennis naar de concurrentie, waardoor bedrijven minder prikkels hebben om te investeren in kennis.

Ander mogelijk gevolg van deloyaal gedrag is dat bedrijven meer behoefte krijgen aan toezicht en controle. Veel Angelsaksische bedrijven hebben om deze reden dikke managementlagen nodig, die veel geld kosten. Bovendien moeten de investeringen in scholing sneller worden terugverdiend, waardoor bedrijven minder investeren in hun mensen, zo blijkt uit onderzoek.
Doordat de impact van ontslagbescherming zo moeilijk meetbaar is, blijft de discussie nog wel even doorgaan. Weet in ieder geval dat diegenen die zeggen dat versoepeling zo goed is voor de economie, theoretici zijn. Het enige wat we zeker weten is dat de arbeidsmarkt mobieler wordt. Voor de kansrijke mensen op de arbeidsmarkt pakt dat goed uit. Wel even de ontslagvergoeding contractueel vastleggen.

Nieuwe ontslagregeling: zo zit het

  • De ontslagvergoeding gaat in de voorstellen omlaag naar een kwart maandsalaris per gewerkt dienstjaar met een maximum van zes maanden. Dat geld mag alleen worden ingezet voor scholing en werk-naar-werk trajecten: het transitiebudget.
  • Het duale stelsel met ontslag via het UWV of de kantonrechter verdwijnt. Straks ontslaat de werkgever personeel na een hoorprocedure. Is een werknemer het niet eens met het ontslag, dan kan die naar de rechter stappen. De preventieve toets wordt ingewisseld voor een toets achteraf.
  • Of het nieuwe stelsel leidt tot minder procedures, is maar zeer de vraag. Wie het niet eens is met zijn ontslag kan naar de rechter om een hogere ontslagvergoeding te vragen dan wettelijk vastgesteld. Tijdens de procedure blijft de werknemer in dienst.
    bron: Intermediar