Hoogmoed komt voor de val, toch niet altijd het geval.

Hoogmoed komt voor de val, zo luidt het spreekwoord. Toch is dit niet altijd het geval. Zelfoverschatting kan juist gunstig uitpakken. Dat beschrijven onderzoekers van de Universiteit van Edinburgh deze week in Nature.

Het viel de wetenschappers op dat veel mensen aan zelfoverschatting leiden, terwijl je zou denken dat de eigenschap vooral nadelen heeft. Je gaat immers conflicten aan, die je niet kunt winnen. De onderzoekers laten met een spelsituatie zien dat het niet zo werkt in een situatie waarin spelers niet van elkaar  weten hoe sterk zij zijn.

Degene die zichzelf hoog inschat, gaat voor de buit. Degene die zichzelf relatief laag inschaalt geeft zich over, want hij wil geen onnodige schade oplopen. Er komt geen gevecht en de zelfoverschatter strijkt zonder kleerscheuren de winst op.

‘Een onjuiste inschatting, leidt in deze situatie tot een juiste beslissing’, verduidelijkt Matthijs van Veelen (Universiteit van Amsterdam), die gespecialiseerd is in de evolutionaire speltheorie. Overigens zal de ander niet altijd opgeven. Soms komt het wel tot een gevecht, en kan de overmoedige verliezen. Zolang de inleg groter is dan de kosten, heffen de onbetwiste winsten de verliezen op.

Door dit gunstige effect heeft zelfoverschatting het natuurlijke selectieproces glansrijk doorstaan, en komt het veel voor. Uit een eerder onderzoek onder een miljoen high-school studenten bleek dat zeventig procent (meer dan de helft!) zichzelf bovengemiddelde leiderscapaciteiten toekent. Dat betekent dat een groot deel van de ondervraagden een te hoge dunk van zichzelf heeft.

Volgens deze speltheorie zal zelfoverschatting vooral voorkomen bij zeer onzekere situaties. Bijvoorbeeld bij moeilijk voorspelbare fenomenen als klimaatverandering, bij complexe technologieën, of bij nieuwe vijanden.

Maar volgens de onderzoekers zijn dit juist de meest gevaarlijke situaties. ‘Een fikse ruzie met je buurman, is niet dezelfde situatie als oorlog met een buurland’, zegt Van Veelen. ‘De consequenties van een oorlog zijn enorm. En als in een tweestrijd beide partijen denken te winnen, heeft er altijd één ongelijk. Dus moet je in zo’n situatie extra voorzichtig zijn.’